Problemas habituais

Este é un problema que adoita aparecer con certa frecuencia nos instrumentos urbanísticos. Se sustancia na inclusión de referencias a operadores concretos e ás súas normativas internas. Probablemente derívase de que os redactores do instrumento non tiveron en conta que as telecomunicacións son un mercado liberalizado e que non se pode dar un trato especial a ningún operador, e menos aínda citar as súas normas técnicas, especialmente se iso pode repercutir na dificultade de competir con el por parte doutro operador.

En consecuencia, recoméndase que á hora de redactar o instrumento urbanístico, no canto de facer referencia a un operador de maneira concreta, dando o seu nome ou mencionando a súa normativa, realícese unha referencia aos operadores de maneira xeral, e se é preciso referenciar normas técnicas, utilizar as aprobadas legalmente ou, en ausencia destas, as aprobadas por organismos de normalización españois (UNE) ou europeos (ETSI, CEN/CENELEC, etc.).

De acuerdo con o disposto na Lei Xeral de Telecomunicacións (LGTEL), as administracións públicas deben garantir o respecto dos límites impostos á intervención administrativa para a protección dos dereitos dos operadores e, en particular, a esixencia de documentación que os operadores deban achegar para tramitación de licenzas ou permisos debe ser motivada, ter unha xustificación obxectiva, ser proporcionada ao fin perseguido e limitarse ao estritamente necesario.

En consecuencia, a esixencia de documentación relativa a aspectos de impacto visual como a obriga de redactar un proxecto específico, así como a outras que pouco, ou nada, teñen que ver co desenvolvemento das competencias que teñen encomendadas (talles como tecnoloxías empregadas, frecuencias e niveis de sinal planificados, etc.), resultan desproporcionadas e deben ser revisadas.

Por outra banda, e de acordo con o disposto na LGTEL, os operadores non teñen obriga de achegar a documentación ou información de calquera natureza que xa obre en poder da Administración. En caso de necesidade, esta información achegada previamente, debe ser solicitada á administración depositaria da mesma, e non aos operadores.

Es habitual atopar nalgúns instrumentos de planificación urbanística disposicións que obrigan a que as infraestruturas de telecomunicación (estacións de telefonía, canalizacións, etc.) de diferentes operadores estean compartidas.

El feito de que os operadores compartan a súa infraestrutura pode ser, en determinadas ocasións, moi útil para que o despregamento das redes de comunicacións electrónicas prodúzase de maneira máis eficiente e para que, en certos casos, supoña un menor impacto visual ou ambiental. Por esta razón o fomento e promoción de acordos voluntarios de compartición entre os operadores por parte das Administracións Públicas, pode resultar de gran utilidade. Con todo, este fomento non pode nin debe transformarse nunha obriga de forma sistemática, xa que existen ocasións en que as que concorren circunstancias específicas que impiden ou desaconsellan que tal compartición lévese a termo. Por iso, a obriga de compartición non pode ser imposta de maneira pouco meditada, senón que debe seguir un procedemento concreto.

De acuerdo con o disposto no artigo 46 da Lei Xeral de Telecomunicacións, a imposición destas obrigas corresponde, en exclusiva, ao Ministerio de Asuntos Económicos e Transformación Dixital, polo que os instrumentos de planificación urbanística só poderán impor este tipo de obrigas naquelas zonas para as que conte coa oportuna resolución do citado departamento ministerial.

En caso de que unha Administración pública competente considere que por razóns de medio ambiente, saúde pública, seguridade pública ou ordenación urbana e territorial procede a imposición da utilización compartida do dominio público ou a propiedade privada, poderá instar de maneira motivada ao Ministerio de Asuntos Económicos e Transformación Dixital o inicio do oportuno procedemento para a imposición das estas obrigas.

La Lei Xeral de Telecomunicacións (LGTEL), no seu artigo 49, establece que a normativa elaborada polas administracións públicas que afecte o despregamento das redes públicas de comunicacións electrónicas deberán recoller as disposicións necesarias para impulsar ou facilitar o despregamento de infraestruturas de redes de comunicacións electrónicas no seu ámbito territorial, en particular, para garantir a libre competencia na instalación de redes e na prestación de servizos de comunicacións electrónicas, así como, a dispoñibilidade dunha oferta suficiente de lugares e espazos físicos nos que os operadores decidan situar as súas infraestruturas.

Con certa frecuencia, os instrumentos de planificación urbanística pretenden establecer unha serie de restricións ao despregamento de infraestruturas coa pretendida finalidade de protexer a saúde pública ou diminuír o impacto das infraestruturas no conxunto da paisaxe. Algunhas destas restricións, con todo, poden producir o efecto contrario ao que se espera delas, xa que poden provocar que a exposición ás emisións radioeléctricas a que se ven sometidas as persoas sexa maior que non establecendo estas restricións, ou poden achegar moi pouco á estética do conxunto que se pretende protexer e supor, en cambio, a inviabilidade técnica ou económica dos despregamentos das redes de comunicacións electrónicas e a consecuente imposibilidade para os usuarios de acceder aos esenciais servizos de telecomunicación que demandan.

Habitualmente, estas restricións teñen que ver con:

La prohibición de instalar infraestruturas de telefonía móbil no centro urbano da cidade.

Si prohíbense as estacións de telefonía móbil no centro urbano da cidade, estas deben afastarse da súa zona de servizo, polo que aumentan moito as posibilidades de que se presenten as seguintes circunstancias:

• Ao estar a estación afastada do centro urbano, para manter a súa zona de cobertura debe emitir con máis potencia e, consiguientemente, os niveis de exposición ás emisións radioeléctricas aumentan nas zonas contiguas á estación.
• Aunque a estación emita con maior potencia, ao ser a distancia maior, cóbrese o centro urbano cun sinal radioeléctrico máis débil, o que obriga aos teléfonos móbiles que se conecten á estación a emitir con máis potencia para posibilitar a conexión, polo que, inevitablemente, o usuario recibirá uns niveis de exposición a emisións radioeléctricas moito maiores que os que recibise estando a estación no centro urbano.
• Por último, e non por iso menos importante, os servizos de telecomunicacións ofrecidos desde a estación terán unha peor calidade.

La prohibición de instalar antenas nas fachadas dos edificios.

El problema desta restrición é a utilización do termo “antena”, posto que é moi aberto e xenérico. Prohibir a instalación de antenas parabólicas nas fachadas dos edificios pode resultar razoable xa que teñen un impacto importante sobre a imaxe urbana, e adoitan existir alternativas viables para a súa localización. Con todo, existen outro tipo de antenas, como as de reducidas dimensións que son absolutamente necesarias para dar cobertura a determinados servizos (por exemplo, telefonía móbil, wifi, etc.) en certas zonas urbanas e que apenas teñen impacto sobre a imaxe do conxunto. Trátase, por tanto, de matizar no instrumento urbanístico esta prohibición, para evitar unha diminución nos servizos de telecomunicación.

La imposición de certas solucións tecnolóxicas.

Este tipo de imposicións pode atentar contra o principio de neutralidade tecnolóxica que obrigatoriamente han de respectar as administracións públicas no proceso de elaboración da súa normativa, especialmente cando se dirixen a mercados que se desenvolven nun réxime de libre competencia.

La imposición de localizacións ou itinerarios concretos.

La LGTEL reserva a facultade de impor localizacións ou itinerarios concretos para o despregamento das redes de comunicacións electrónicas ao Consello de Ministros (artigo 50), xa que este tipo de imposicións pode condicionar de maneira determinante estes despregamentos.

En consecuencia, co exposto, a normativa ou instrumentos de planificación urbanística:

• No poderán establecer restricións absolutas ou desproporcionadas ao dereito de ocupación do dominio público e privado dos operadores.
• Ni impor solucións tecnolóxicas concretas.
• Ni impor itinerarios ou localizacións concretas nos que instalar infraestruturas de rede de comunicacións electrónicas.

Cuando unha condición puidese implicar a imposibilidade de levar a cabo a ocupación do dominio público ou a propiedade privada, o establecemento da esta condición deberá estar plenamente xustificado e ir acompañado das alternativas necesarias para garantir o dereito de ocupación dos operadores e o seu exercicio en igualdade de condicións.

La Ley General de Telecomunicaciones establece que a normativa elaborada polas administracións públicas que afecte o despregamento das redes públicas de comunicacións electrónicas e os instrumentos de planificación territorial ou urbanística deberán recoller as disposicións necesarias para:

• impulsar ou facilitar o despregamento de infraestruturas de redes de comunicacións electrónicas no seu ámbito territorial.
• garantir a libre competencia na instalación de redes e na prestación de servizos de comunicacións electrónicas.
• garantir a dispoñibilidade dunha oferta suficiente de lugares e espazos físicos nos que os operadores decidan situar as súas infraestruturas.

En ocasións os instrumentos urbanísticos contemplan unha oferta de lugares e espazos para situar as infraestruturas de comunicacións electrónicas insuficiente ou inadecuada, e acompañada de restricións para a utilización doutros lugares e zonas nas que realizar os despregamentos. Este tipo de defectos pode constituír dificultades insalvables para levar a cabo os despregamentos e, en consecuencia, para que os usuarios poidan acceder aos servizos de telecomunicación que demandan.

De acuerdo con o establecido na Lei Xeral de Telecomunicacións, a normativa elaborada polas administracións públicas no exercicio das súas competencias que afecte o despregamento das redes públicas de comunicacións electrónicas e os instrumentos de planificación territorial ou urbanística deberá cumprir co disposto na normativa sectorial de telecomunicacións.

En particular, deberán respectar os parámetros e requirimentos técnicos esenciais necesarios para garantir o funcionamento das distintas redes e servizos de comunicacións electrónicas, e os límites nos niveis de emisión radioeléctrica tolerable fixados polo Estado no Real Decreto 1066/2001, do 28 de setembro, polo que se aprobou o regulamento que establece as condicións de protección do dominio público radioeléctrico, restricións ás emisións radioeléctricas e medidas de protección sanitaria fronte a emisións radioeléctricas.

A imposición de requisitos diferentes constitúe unha restrición desproporcionada ao despregamento de redes de telecomunicación.

El cableado por fachadas ou os despregamentos aéreos poden constituír elementos que distorsionan a imaxe do conxunto urbano ou rural. Es por iso que a Lei 11/2022 establece que os operadores deberán facer uso das canalizacións subterráneas ou no interior das edificacións que permitan o despregamento e explotación de redes públicas de comunicacións electrónicas.

Con todo, esta afirmación está suxeita a unha serie de excepcións que a Lei tamén contempla. Así, nos casos nos que non existan estas canalizacións ou non sexa posible o seu uso por razóns técnicas, os operadores poderán efectuar despregamentos aéreos seguindo os previamente existentes.

Igualmente establece que, salvo en casos xustificados (de maneira concreta e cun respaldo oficial, como o dunha catalogación baixo un réxime legal) de edificacións do patrimonio histórico-artístico ou que poidan afectar á seguridade pública, nos casos nos que non existan estas canalizacións ou non sexa posible o seu uso por razóns técnicas, estes operadores poderán efectuar despregamentos por fachadas de cables e equipos que constitúan redes públicas de comunicacións electrónicas e os seus recursos asociados.

De non contemplarse tales excepcións caería no risco de non dar a posibilidade ao usuario de acceder ao servizo, dado que ben:

• podería supor un exceso de custo para o operador por non existir posibilidade de realizar un despregamento por canalizacións subterráneas e necesitarse unha obra excesiva para efectualas.
• podería ser tecnicamente inviable pola configuración do edificio ao que se necesita acceder e a disposición dos edificios lindeiros.

De igual forma, lémbrase que a imposición de obrigas que teñan un carácter retroactivo sobre os despregamentos aéreos ou por fachadas (por exemplo, obrigar a transformar estes despregamentos en subterráneos) pode ser inviable e, en consecuencia, non pode ser esixido salvo acordo previo co operador de telecomunicacións propietario da infraestrutura.

Siempre que un instrumento de planificación urbanística contemple unha restrición aos despregamentos aéreos e/ou por fachada, deberá suxeitarse ao establecido na lexislación sectorial de telecomunicacións. Por suposto, as excepcións relativas a despregamentos aéreos ou por fachadas non son incompatibles co fomento de técnicas que minimicen o impacto do despregamento destes tendidos.

A Lei Xeral de Telecomunicacións (LGTEL) contempla entre os seus principios o promover o despregamento de redes e a prestación de servizos de comunicacións electrónicas. É por iso que nalgunhas das súas disposicións previuse unha redución de cargas administrativas ao despregamento de redes de comunicacións electrónicas. Esta redución de cargas administrativas traduciuse principalmente nunha posible substitución da solicitude de licenza municipal pola presentación dunha declaración responsable, debendo, en calquera caso, satisfacer o tributo correspondente.

El artigo 49.9 da Lei 11/2022, do 28 de xuño, Xeral de Telecomunicacións, establece distintos réximes de autorización por parte das Administracións Públicas competentes:

1. Para a instalación ou explotación das estacións ou infraestruturas radioeléctricas e recursos asociados en dominio privado non poderá esixirse a obtención de licenza ou autorización previa de obras, instalacións, de funcionamento ou de actividade, de carácter ambiental nin outras de clase similar ou análogas, excepto en edificacións do patrimonio histórico-artístico coa categoría de ben de interese cultural declarada polas autoridades competentes ou cando ocupen unha superficie superior a 300 metros cadrados, computándose para ese efecto toda a superficie incluída dentro do valado da estación ou instalación ou, tratándose de instalacións de nova construción, teñan impacto en espazos naturais protexidos.
2. Para a instalación ou explotación de redes públicas de comunicacións electrónicas fixas ou de estacións ou infraestruturas radioeléctricas e os seus recursos asociados en dominio privado distintas das sinaladas no parágrafo anterior, non poderá esixirse a obtención de licenza ou autorización previa de obras, instalacións, de funcionamento ou de actividade, ou de carácter ambiental, nin outras licenzas ou aprobacións de clase similar ou análogas que suxeiten a previa autorización esta instalación, no caso de que o operador presentase voluntariamente á Administración Pública competente para o outorgamento da licenza ou autorización un plan de despregamento ou instalación de rede de comunicacións electrónicas, no que se contemplen estas infraestruturas ou estacións, e sempre que o citado plan fose aprobado pola esta administración.
3. Para a instalación e despregamento de redes públicas de comunicacións electrónicas e os seus recursos asociados que deban realizarse en dominio público, as Administracións públicas poderán establecer, cada unha no ámbito exclusivo das súas competencias e para todos ou algúns dos casos, que a tramitación se realice mediante declaración responsable ou comunicación previa.

Asimismo, hai que sinalar que a eliminación de licenzas inclúe todos os procedementos de control ambiental que obrigan aos interesados a obter unha autorización (coa denominación que en cada Comunidade Autónoma déaselle: licenza ambiental, licenza de actividade clasificada, informe de impacto ambiental, informe de avaliación ambiental, etc.).

Las licenzas ou autorizacións previas que, de acordo con os parágrafos anteriores, non poidan ser esixidas, serán substituídas por declaracións responsables, de conformidade co establecido no artigo 69 da Lei 39/2015, do 1 de outubro, do Procedemento Administrativo Común das Administracións Públicas, relativas ao cumprimento das previsións legais establecidas na normativa vixente. En todo caso, o declarante deberá estar en posesión do xustificante de pago do tributo correspondente cando sexa preceptivo.

Siempre que resulte posible, recoméndase que cando deban realizarse diversas actuacións relacionadas cunha infraestrutura de rede ou unha estación radioeléctrica, exista a posibilidade de tramitar conxuntamente as declaracións responsables que resulten de aplicación.

No que se refire concretamente ás licenzas de obras, adicionalmente ao sinalado en parágrafos anteriores, deberá terse en conta o establecido na Lei 38/1999, do 5 de novembro, de Ordenación da Edificación. A este respecto, as obras de instalación de infraestruturas de rede ou estacións radioeléctricas en edificacións de dominio privado non requirirán a obtención de licenza de obras ou edificación nin outras autorizacións, se ben, en todo caso o promotor das mesmas haberá de presentar ante a autoridade competente en materia de obras de edificación unha declaración responsable onde conste que as obras se levarán a cabo segundo un proxecto ou unha memoria técnica subscritos por técnico competente, segundo corresponda, justificativa do cumprimento dos requisitos aplicables do Código Técnico da Edificación. Unha vez executadas e finalizadas as obras de instalación das infraestruturas das redes de comunicacións electrónicas, o promotor deberá presentar ante a autoridade competente unha comunicación da finalización das obras e de que as mesmas se levaron a cabo segundo o proxecto técnico ou memoria técnica.

De acuerdo con o disposto no artigo 49.10, para a instalación ou explotación dos puntos de acceso inalámbrico para pequenas áreas e os seus recursos asociados, nos termos definidos pola normativa europea, non se requirirá ningún tipo de concesión, autorización ou licenza nova ou modificación da existente ou declaración responsable ou comunicación previa ás Administracións públicas competentes por razóns de ordenación do territorio ou urbanismo, salvo nos supostos de edificios ou lugares de valor arquitectónico, histórico ou natural que estean protexidos de acordo con a lexislación nacional ou, no seu caso, por motivos de seguridade pública ou seguridade nacional.

Por último, de acordo con o disposto no artigo 49.11, no caso de que sobre unha infraestrutura de rede pública de comunicacións electrónicas, fixa ou móbil, incluídas as estacións radioeléctricas de comunicacións electrónicas e os seus recursos asociados, xa estea situada en dominio público ou privado, realícense actuacións de innovación tecnolóxica ou adaptación técnica que supoñan a incorporación de novo equipamento ou a realización de emisións radioeléctricas en novas bandas de frecuencias ou con outras tecnoloxías, sen cambiar a localización dos elementos de soporte nin variar os elementos de obra civil e mastro, non se requirirá ningún tipo de concesión, autorización ou licenza nova ou modificación da existente ou declaración responsable ou comunicación previa ás Administracións públicas competentes por razóns de ordenación do territorio, urbanismo, dominio público hidráulico, de estradas ou ambientais, a condición de que non supoña un risco estrutural para a infraestrutura sobre a que se asinta a rede.

Os instrumentos de planificación urbanística deben incluír, cando cumpra, referencias correctas á lexislación sectorial de telecomunicacións. Por esta razón, lémbrase que a lexislación de telecomunicacións actualmente en vigor é:

Normativa xeral

Lei 11/2022, do 28 de xuño, Xeral de Telecomunicacións (BOE 29/06/20022).

Normativa específica

Real Decreto-Lei 1/1998, do 27 de febreiro, sobre infraestruturas comúns nos edificios para o acceso aos servizos de telecomunicación (BOE 28/02/1998).

Real Decreto 346/2011, do 11 de marzo, polo que se aproba o Regulamento regulador das infraestruturas comúns de telecomunicacións para o acceso aos servizos de telecomunicación no interior das edificacións (BOE 01/04/2011).

Orde ITC/1644/2011, do 10 de xuño, pola que se desenvolve o Regulamento regulador das infraestruturas comúns de telecomunicacións para o acceso aos servizos de telecomunicación no interior das edificacións, aprobado polo Real Decreto 346/2011, do 11 de marzo (BOE 16/06/2011).

Real Decreto 1066/2001, do 28 de setembro, polo que se aprobou o regulamento que establece as condicións de protección do dominio público radioeléctrico, restricións ás emisións radioeléctricas e medidas de protección sanitaria fronte a emisións radioeléctricas (BOE 29/09/2001).

Orde CCHE/23/2002, do 11 de xaneiro, pola que se establecen condicións para a presentación de determinados estudos e certificacións por operadores de servizos de telecomunicacións (BOE 12/01/2002).

Real Decreto 123/2017, do 24 de febreiro, polo que se aproba o Regulamento sobre o uso do dominio público radioeléctrico (BOE 08/03/2017).

Real Decreto 330/2016, do 9 de setembro, relativo a medidas para reducir o custo do despregamento das redes de comunicacións electrónicas de alta velocidade (BOE 15/09/2016).

A calidade dos servizos de radiocomunicación apreciada polos usuarios finais, depende en gran medida do nivel de cobertura con que aqueles cheguen, para o que é necesario que tanto as antenas emisoras como receptoras estean no sitio adecuado e teñan o tamaño apropiado para cumprir o seu fin.

Para facilitar estes obxectivos, as administracións públicas non poden impor a priori, e de forma xeral, limitacións de localización e tamaño. Para determinar a localización, altura e outros elementos, teranse que ter en conta as características da contorna e da zona de cobertura en que se atopan. Así por exemplo, para as antenas de televisión deberán ter un mastro da altura adecuada para poder ter cobertura do centro emisor, polo que limitar a súa altura de maneira xeral para todos os casos pode resultar nunha deterioración ou imposibilidade do servizo.

Por tanto, as administracións locais deberán cumprir dúas premisas nos seus instrumentos de ordenación urbanística:

• Las limitacións deste tipo que se queiran incluír, deberán ser relativas e sempre supeditadas á cobertura e calidade do servizo ao que atende.
• Deberanse ter en conta os elementos das redes de radiocomunicación xa existentes, e as medidas de servidume necesarias para evitar zonas de sombra, e por tanto fallos de cobertura e calidade dos servizos que antes non se producían (por exemplo, a construción dun novo edificio de maior altura que un previo e que acabe impedindo ás antenas receptoras do máis baixo recibir o sinal adecuadamente).

A Lei Xeral de Telecomunicacións (LGTEL) considera que as redes públicas de comunicacións electrónicas constitúen un equipamento de carácter básico e a súa instalación e despregamento constitúen obras de interese xeral.

É por iso que cando se redacten instrumentos de planificación urbanística e en particular, proxectos de urbanización, débese prever a instalación de infraestrutura de obra civil para facilitar o despregamento das redes públicas de comunicacións electrónicas, podendo incluír adicionalmente elementos e equipos de rede pasivos nos termos que determine a normativa técnica de telecomunicacións.

Las infraestruturas que se instalen nestes proxectos de urbanización, unha vez finalizado este proxecto, formarán parte do conxunto resultante das obras de urbanización e pasarán a integrarse no dominio público municipal, póndose tales infraestruturas a disposición dos operadores de redes públicas de comunicacións electrónicas interesados en despregar as súas redes na zona, en condicións de igualdade, transparencia e non discriminación.

Ademais, na redacción dos mencionados instrumentos urbanísticos, débese facer referencias á lexislación de telecomunicacións en vigor que afecte os proxectos de urbanización. Actualmente, isto constituír unicamente a LGTEL. No futuro, desenvolverase reglamentariamente este caso particular, debéndose facer, chegado o momento, referencia ao este desenvolvemento. Ata o momento da súa publicación, suxírese facer referencia á serie das 5 normas UNE 133100:2021, sobre infraestruturas para redes de telecomunicacións, aprobadas polo Comité Técnico de Normalización 133 (Telecomunicacións) da Asociación Española de Normalización (UNE), que poden obterse na sede da Asociación: c/ Xénova, n. º 6 – 28004 Madrid ou na súa páxina web: https://www.une.org

Para máis información sobre como afecta a LGTEL ás condicións de urbanización.

Nos instrumentos de planificación urbanística, é preciso ter en conta normativa que afecte as condicións aplicables de edificación. Igualmente, as medidas que se fixen no relativo a edificación no este instrumento, deben respectar un abanico lexislativo variado.

No caso da Lei Xeral de Telecomunicacións (LGTEL) é importante lembrar que se fixa como requisito indispensable o incluír nas obras de edificación as infraestruturas necesarias para facilitar o acceso aos servizos de telecomunicación aos habitantes e usuarios das estas edificacións. Este elemento debe ser reflectido no instrumento de planificación urbana, acompañado das oportunas referencias á normativa sectorial de aplicación sobre infraestruturas de telecomunicacións en edificios. Ademais, de non ser así, podería producirse unha disociación entre os despregamentos que as operadoras realicen e as necesidades reais segundo a demanda de servizos dos usuarios.

Por outra banda, e en liña co que establece a LGTEL, o instrumento de planificación urbanística debe contemplar o feito de que non se pode conceder autorización para a construción ou rehabilitación integral de ningún edificio dos incluídos no seu ámbito de aplicación, se ao correspondente proxecto arquitectónico non se acompaña o que prevé a instalación dunha infraestrutura común de telecomunicación propia. A execución desta infraestrutura garántese mediante a obriga de presentar o correspondente certificado de fin de obra e/ou boletín da instalación, acompañados do preceptivo protocolo de probas da instalación e todo iso selaxe pola correspondente Xefatura Provincial de Inspección de Telecomunicacións, requisito sen o cal non se pode conceder a correspondente licenza de primeira ocupación. Así mesmo, na citada normativa inclúense as disposicións relativas á instalación desta infraestrutura en edificios xa construídos.

Para máis información: Infraestruturas de telecomunicacións en edificios